Thổ Hà
thuộc xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang, ở vào vị trí đắc địa
nên từng là một làng nghề gốm danh thơm nức tiếng gần xa. Cùng với sự
thịnh vượng của nghề gốm, bàn tay những nghệ nhân dân gian đã xây dựng
một quần thể xóm làng thuần Việt với những đình chùa, cổng làng bề thế
với lối kiến trúc cổ kính, trầm mặc mà dân dã.
Trải
qua hàng trăm năm, làng Thổ Hà nay vẫn là nơi những người say mê phong
cảnh hữu tình của làng Việt, những nghệ sĩ, nghệ nhân về tìm cảm hứng.
Qua bến
đò Thổ Hà phía bờ hữu ngạn sông Cầu, từ trên mặt sông đã cảm nhận được
vẻ hiền hoà của dòng nước, lũy tre xanh và bờ tường ghép đầy mảnh gốm
đen bóng. Những cây đa, cây si gần bến nước rủ từng chùm rễ in bóng
xuống mặt sông.
Ngôi
đền thờ thành hoàng làng ngay bến nước, tường gạch rêu phong. Ông tổ
của nghề gốm làng Thổ Hà được cho là tiến sĩ Đào Trí Tiến. Ông đã học
được nghề gốm trên đường đi xứ Trung Quốc và truyền lại cho dân làng từ
thế kỷ XIV. Bà cụ già mái tóc bạc phơ bên quán nước nhỏ đầu làng bỏm
bẻm nhai trầu kể cho khách nghe những mẩu chuyện dân gian về nghề gốm.
Ngõ nhỏ Thổ Hà mốc thếch tường rêu
Đi vào
trong làng, kỳ thú nhất là những ngõ nhỏ. Một màu đỏ của thứ gạch cũ kĩ
đã mòn vẹt, trơ ra thần thái của những bước chân thời gian, ngõ nhỏ heo
hút, tường xếp chằn chặn một thứ sành nâu đen bóng. Khách đến nơi đây
thường có ấn tượng đặc biệt với những ngõ xóm hun hút đẹp một vẻ cổ
kính, hoài niệm mà lại dân dã, lắng đọng.
Cái đặc biệt trong lối ăn ở
của con người làng gốm cổ là sử dụng chính những đồ gốm, mảnh gốm bỏ đi
để xây nhà, xây tường. Không trát vôi vữa, mặc kệ gió mưa mà tạo thành
hình thành khối gắn kết độc đáo.
Đình
làng Thổ Hà được dựng năm 1692, đây là công trình văn hoá được xếp hạng
di tích lịch sử quốc gia. Hoa văn rồng phượng ẩn hiện trong mây hài hoà
cùng người và cỏ cây, hoa lá, muông thú còn ghi lại dấu ấn bàn tay tài
hoa của người thợ khắc.
Gốm Thổ
Hà xưa không dùng men, cái thứ đất dẻo kỳ diệu ấy được nung cho đến tự
chảy men ra, bám trên bề mặt đồ gốm một màu nâu óng, mượt như nhung,
mát lịm. Làng chỉ làm đồ gốm gia dụng, những chum vại, tiểu sành, chĩnh
chõ nổi tiếng một thời. Bề mặt đồ gốm tím sẫm, đanh lại, gõ kêu như
đánh vào thép nguội. Những mảnh gốm xưa còn sót lại trên các bức tường
vẫn nguyên hình vẹn trạng, chính thế mà hồn gốm như còn đọng mãi.
